Projekt ustawy o zmianie ustawy - Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej.

P r o j e k t


Ustawa
z dnia ............

o zmianie ustawy - Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do
Senatu Rzeczypospolitej Polskiej.


Art. 1

W ustawie z dnia 12 kwietnia 2001 r. - Ordynacja wyborcza do Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U.)
wprowadza się następujące zmiany:
1) użyte w ustawie w różnej liczbie i przypadku słowa ”okręgowa komisja
wyborcza” zastępuje się użytymi w odpowiedniej liczbie i przypadku słowami
"wojewódzka komisja wyborcza”;
2) użyte w ustawie w różnej liczbie i przypadku słowa ”lista okręgowa”
zastępuje się użytymi w odpowiedniej liczbie i przypadku słowami "lista
wojewódzka”;
3) użyte w dziale II ustawy w różnej liczbie i przypadku słowa ”okręgi
wyborcze” zastępuje się użytymi w odpowiedniej liczbie i przypadku słowami
"jednomandatowe okręgi wyborcze”;
4) użyte w dziale III ustawy w różnej liczbie i przypadku słowa ”okręgi
wyborcze” zastępuje się użytymi w odpowiedniej liczbie i przypadku słowami
"senatorskie okręgi wyborcze”;
5) w art. 10 ust. 2 pkt. 1 lit. c słowa: "art. 137 ust. 3” zastępuje się
słowami: "art. 136 ust. 5”;
6) w art. 31 wprowadza się następujące zmiany:
a) ust. 3 otrzymuje brzmienie:
"3. Obwody głosowania, o których mowa w ust. 1 wchodzą w skład
jednomandatowego okręgu wyborczego w wyborach do Sejmu Nr 111 w Warszawie, a
w wyborach do Senatu w skład okręgu wyborczego Nr 18 obejmującego obszar
powiatu warszawskiego.”;
b) ust. 7 otrzymuje brzmienie:
"7. Obwody głosowania, o których mowa w ust. 4 wchodzą- odpowiednio -w
wyborach do Sejmu w skład jednomandatowego okręgu wyborczego, a w wyborach do
Senatu w skład okręgu wyborczego właściwego dla siedziby armatora.”
7) w art. 46 ust.1 pkt 2 i 3 otrzymują brzmienie:
"2) rejestrowanie kandydatów na posłów w jednomandatowych okręgach
wyborczych, wojewódzkich list kandydatów na posłów oraz kandydatów na
senatorów,
3) ustalanie i ogłaszanie wyników głosowania i wyników wyborów do Sejmu w
jednomandatowych okręgach wyborczych, wojewódzkich okręgach wyborczych i w
wyborach do Senatu w okręgach wyborczych utworzonych na terenie
województwa,”;
8) w art. 73 ust. 2 otrzymuje brzmienie:
"2. W protokołach, o których mowa w ust. 1, wymienia się odpowiednio dane,
o których mowa w art. 71 ust. 1 oraz liczbę głosów ważnych oddanych na
poszczególnych kandydatów na posłów, na poszczególne listy kandydatów na
posłów.”;
9) w art. 76 ust. 4 słowa "dla Gminy Warszawa Centrum” zastępuje się słowami
"dla województwa mazowieckiego”;
10) w art. 78 wprowadza się następujące zmiany:
a) w ust. 1 słowa "ważności wyborów w okręgu” zastępuje się słowami:
"ważności wyborów w jednomandatowym okręgu wyborczym, województwie”;
b) ust. 3 otrzymuje brzmienie:
"3. Protest przeciwko ważności wyborów w jednomandatowym okręgu
wyborczym, wojewódzkim okręgu wyborczym lub przeciwko wyborowi posła lub
senatora może wnieść wyborca, którego nazwisko w dniu wyborów było
umieszczone w spisie wyborców w jednym z obwodów głosowania na obszarze
danego województwa.”;
c) w ust. 5 słowa "ważności wyborów w okręgu” zastępuje się słowami
"jednomandatowym okręgu wyborczym, wojewódzkim okręgu wyborczym”;
11) w art. 83 wprowadza się następujące zmiany:
a) w ust. 1 słowa "o nieważności wyborów w okręgu” zastępuje się słowami "o
nieważności wyborów w jednomandatowym okręgu wyborczym lub w wojewódzkim okręgu
wyborczym”;
b) w ust. 3 zdanie drugie otrzymuje brzmienie:
"W obwieszczeniu wymienia się ponadto osoby, które w wyniku wyborów
ponownych lub przeprowadzonych czynności wyborczych utraciły mandat,
ze wskazaniem numeru jednomandatowego okręgu wyborczego lub
wojewódzkiego okręgu wyborczego, a w przypadku wygaśnięcia mandatu
posła - także numer i nazwę listy kandydatów.”;
12) art. 95 otrzymuje brzmienie:
"art. 95. Komitety wyborcze w imieniu partii politycznych i wyborców
wykonują czynności wyborcze, a w szczególności zgłaszają kandydatów na
posłów w jednomandatowych okręgach wyborczych, listy wojewódzkie
kandydatów na posłów oraz kandydatów na senatorów oraz prowadzą kampanię
wyborczą na ich rzecz.”
13) art. 132 otrzymuje brzmienie:
"Art. 132. Do Sejmu wybiera się:
1) nie więcej niż 230 posłów w jednomandatowych okręgach wyborczych,
2) co najmniej 230 posłów z wojewódzkich list kandydatów na posłów, zwanych
dalej listami wojewódzkimi, w wielomandatowych okręgach wyborczych utworzonych
po jednym w każdym województwie, zwanych dalej wojewódzkimi okręgami
wyborczymi.”;
14) dodaje się art. 132 a w brzmieniu:
"Art. 132 a. 1. Każdy wyborca uprawniony jest do oddania dwóch głosów.
2. Pierwszy głos przeznaczony jest do dokonania wyboru posła
wjednomandatowym okręgu wyborczym.
3. Drugi głos przeznaczony jest do dokonania wyboru listy w wojewódzkim
okręgu wyborczym.”;
15) art. 133 otrzymuje brzmienie:
"Art. 133. 1. W podziale mandatów uczestniczą wyłącznie komitety wyborcze,
których listy wojewódzkie otrzymały co najmniej 5 % ważnie oddanych głosów
w skali kraju.
2. Koalicyjne komitety wyborcze uczestniczą w podziale mandatów, jeżeli
ich listy wojewódzkie otrzymały co najmniej 8 % ważnie oddanych głosów w
skali kraju.”;
16) art. 135 otrzymuje brzmienie:
"Art. 135. Jeżeli warunku określonego w art. 133 ust. 1 lub 2 nie spełni
żaden komitet wyborczy lub jeżeli któryś z wymienionych warunków spełniony
zostanie przez tylko jeden komitet wyborczy - w podziale mandatów
uwzględnia się kandydatów i listy kandydatów, które otrzymały co najmniej
3 % ważnie oddanych głosów w skali kraju. Listy koalicyjnych komitetów
wyborczych uwzględnia się, jeżeli otrzymały co najmniej 5 % ważnie
oddanych głosów w skali kraju.”;
17) rozdziały 16 - 20 otrzymują brzmienie:
Rozdział 16
Okręgi wyborcze
Art. 136. 1. W celu przeprowadzenia wyborów do Sejmu tworzy się 230
jednomandatowych okręgów wyborczych i 16 wojewódzkich okręgów wyborczych
po jednym w każdym województwie.
2. Granice jednomandatowych okręgów wyborczych nie mogą przekraczać granic
wojewódzkich okręgów wyborczych.
3. Z zastrzeżeniem ust. 5 tworzenie jednomandatowych okręgów wyborczych
następuje przy zachowaniu następujących zasad:
1) jednomandatowy okręg wyborczy musi stanowić obszar zwarty,
2) liczba ludności jednego jednomandatowego okręgu wyborczego nie może
odbiegać o więcej niż 33 % od przeciętnej liczby ludności w okręgu wyborczym,
która jest ilorazem liczby ludności kraju i liczby 230,
3) jednomandatowy okręg wyborczy nie może naruszać granic gmin, powiatów i
miast na prawach powiatu, chyba że bez ich naruszenia nie jest możliwe
utworzenie jednomandatowego okręgu wyborczego spełniającego warunki, o których
mowa w pkt. 1 i 2,
4) przy ustalaniu liczby ludności uwzględnia się wyłącznie obywateli
polskich.
4. Podział na jednomandatowe okręgi wyborcze, ich numery i granice określa
załącznik nr 1 do niniejszej ustawy.
5. Informację o jednomandatowym okręgu wyborczym podaje się do wiadomości
wyborcom tego okręgu w formie obwieszczenia Państwowej Komisji Wyborczej
najpóźniej w 52 dniu przed dniem wyborów. Druk i rozplakatowanie
obwieszczeń zapewnia Krajowe Biuro Wyborcze.

Art. 137. 1. Ogólną liczbę posłów wybieranych w poszczególnych wojewódzkich
okręgach wyborczych ustala się przez przemnożenie przez dwa liczby posłów
wybieranych w jednomandatowych okręgach wyborczych utworzonych na terenie
danego województwie.

Art. 138. 1. Państwowa Komisja Wyborcza przedkłada Sejmowi wnioski w
sprawie zmiany granic jednomandatowych okręgów wyborczych, jeżeli konieczność
taka wynika ze zmian w zasadniczym podziale terytorialnym państwa lub ze zmiany
liczby mieszkańców w okręgu wyborczym lub w kraju.
2. Dokonywanie zmian granic powiatów pociągających za sobą zmiany granic
jednomandatowych okręgów wyborczych jest niedopuszczalne w okresie 12 miesięcy
poprzedzających upływ kadencji Sejmu, jak i w okresie od zarządzenia wyborów w
razie skrócenia kadencji Sejmu aż do dnia stwierdzenia ważności wyborów.
3. Sejm dokonuje, z zastrzeżeniem ust. 4, zmian w podziale na
jednomandatowe okręgi wyborcze z przyczyn, o których mowa w ust. 1, nie później
niż na 3 miesiące przed dniem, w którym upływa termin zarządzenia wyborów do
Sejmu.
4. W razie skrócenia kadencji Sejmu zmian w podziale na jednomandatowe
okręgi wyborcze nie dokonuje się.
Rozdział 17.
Zgłaszanie wojewódzkich list kandydatów na posłów i kandydatów na posłów w
jednomandatowych okręgach wyborczych.

Art. 139. 1. Komitet wyborczy może zgłosić w każdym wojewódzkim okręgu
wyborczym jedną listę kandydatów na posłów, jeżeli jednocześnie zgłosił
kandydatów na posłów w co najmniej połowie jednomandatowych okręgów wyborczych
utworzonych na terenie województwa, i każda z tych kandydatur poparta została
podpisami co najmniej 500 podpisów wyborców zamieszkałych na terenie tego
jednomandatowego okręgu wyborczego.
2. Jeżeli komitet wyborczy spełnił w wojewódzkim okręgu wyborczym wymogi
przewidziane w ust. 1 dotyczące zgłoszenia kandydatów na posłów w co najmniej
połowie jednomandatowych okręgów wyborczych, to ma prawo zgłosić kandydatów na
posłów w pozostałych jednomandatowych okręgach tego województwa bez
konieczności uzyskania podpisów popierających tych kandydatów.
3. Komitet wyborczy zobowiązany jest do umieszczenia na liście wojewódzkiej
każdego z kandydatów na posłów zgłoszonych w poszczególnych jednomandatowych
okręgach wyborczych w danym województwie.
4. Liczba kandydatów na liście wojewódzkiej zgłoszonej przez komitet wyborczy
nie może być większa niż dwukrotność liczby posłów wybieranych w
jednomandatowych okręgach wyborczych w danym województwie i nie może być
mniejsza niż liczba posłów wybieranych w danym wojewódzkim okręgu wyborczym.
5. Kandydować można tylko w jednym okręgu wyborczym i tylko z jednej listy
wojewódzkiej.
6. Partie polityczne, które wchodzą w skład koalicji wyborczej nie mogą
samodzielnie zgłaszać kandydatów na posłów w jednomandatowych okręgach
wyborczych i samodzielnie zgłaszać list wojewódzkich.

Art. 140. 1. Wyborca może udzielić pisemnego poparcie więcej niż jednemu
kandydatowi na posła w jednomandatowym okręgu wyborczym. Wycofanie udzielonego
poparcia nie rodzi skutków prawnych.
2. Wyborca udzielający poparcia kandydatowi na posła w jednomandatowym okręgu
wyborczym składa podpis obok czytelnie wpisanego swojego nazwiska i imienia,
adresu zamieszkania i numeru ewidencyjnego PESEL.
3. Wykaz podpisów musi zawierać na każdej stronie nazwę komitetu wyborczego
zgłaszającego kandydata na posła, numer jednomandatowego okręgu wyborczego w
którym kandydat jest zgłaszany oraz adnotację:
"Udzielam poparcia kandydatowi na posła zgłaszonemu przez
.......................... (nazwa komitetu wyborczego) w jednomandatowym okręgu
wyborczym ........................ (numer okręgu) w wyborach do Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej zarządzonych na ........................ (dzień,
miesiąc, rok).”;

Art. 141. 1. Zbieranie podpisów osób popierających kandydatów na posłów w
jednomandatowych okręgach wyborczych może być dokonywane tylko w miejscu,
czasie i w sposób, które wykluczają groźbę, podstęp lub stosowanie
jakichkolwiek nacisków zmierzających do uzyskania podpisów.
2. Zabrania się zbierania podpisów osób popierających kandydatów na posłów
w jednomandatowych okręgach wyborczych na terenie jednostek wojskowych i innych
jednostek organizacyjnych podległych Ministrowi Obrony Narodowej oraz oddziałów
obrony cywilnej, a także skoszarowanych jednostek podległych ministrowi
właściwemu do spraw wewnętrznych.
3. Zabrania się udzielania wynagrodzenia pieniężnego w zamian za udzielenie
poparcia kandydatowi na posła w jednomandatowym okręgu wyborczym poprzez
zbieranie lub złożenie podpisu pod zgłoszeniem listy okręgowej.

Art. 142. (skreślony)

Art. 143. 1. Listy wojewódzkie i kandydatów w poszczególnych jednomandatowych
okręgach wyborczych zgłasza się najpóźniej do godziny 24.00 w 40 dniu przed
dniem wyborów.
2. Zgłoszenia listy wojewódzkiej i kandydatów na posłów w poszczególnych
jednomandatowych okręgach wyborczych dokonuje osobiście, na piśmie, pełnomocnik
wyborczy lub upoważniona przez niego osoba, zwani dalej "osobą zgłaszającą
listę”. W razie zgłoszenia listy wojewódzkiej i kandydatów na posłów w
jednomandatowych okręgach wyborczych przez upoważnioną przez pełnomocnika osobę
do zgłoszenia dołącza się dokument stwierdzający udzielenie upoważnienia, ze
wskazaniem zakresu udzielonego upoważnienia, oraz dane upoważnionej przez
pełnomocnika osoby: imię (imiona), nazwisko, adres zamieszkania i numer
ewidencyjny PESEL.

Art. 144. 1. Zgłoszenie kandydata na posła w jednomandatowym okręgu
wyborczym powinno zawierać nazwisko, imię (imiona), zawód i miejsce
zamieszkania kandydata.
2. Kandydata oznacza się nazwą lub skrótem nazwy tej partii politycznej,
której jest członkiem (nie więcej niż 40 znaków drukarskich).
3. Osoba zgłaszająca kandydata na posła może wnosić o oznaczenie kandydata,
który nie należy do żadnej partii politycznej, tylko jedną nazwą lub skrótem
nazwy partii popierającej danego kandydata; przepis ust. 2 stosuje się
odpowiednio. Fakt poparcia kandydata powinien być potwierdzony pisemnie przez
właściwy statutowy organ partii. Wniosek wraz z potwierdzeniem składa się ze
zgłoszeniem listy.
4. Osoba zgłaszająca listę może wskazać skrót nazwy komitetu wyborczego, którym
należy oznaczyć kandydata na posła w jednomandatowym okręgu wyborczym na
urzędowych obwieszczeniach oraz na karcie do głosowania.
5. Do zgłoszenia kandydata na posła w jednomandatowym okręgu wyborczym należy
dołączyć:
1) oświadczenie o liczbie podpisów wyborców popierających kandydata wraz z
wykazem podpisów wyborców popierających kandydata,
2) pisemną zgodę kandydata na kandydowanie w danym jednomandatowym okręgu
wyborczym. Zgoda kandydata na kandydowanie w wyborach powinna zawierać
dane: imię (imiona), nazwisko i wiek oraz numer ewidencyjny PESEL
kandydata, a także wskazanie jego ewentualnej przynależności do partii
politycznej; zgodę na kandydowanie kandydat opatruje datą i własnoręcznym
podpisem,
3) oświadczenie, o którym mowa w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia
1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub
współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne (Dz. U.
z 1999 r. Nr 42, poz. 428, Nr 57, poz. 618, Nr 62, poz. 681 i Nr 63, poz. 701
oraz z 2000 r. Nr 43, poz. 488 i Nr 50, poz. 600), lub informację o uprzednim
złożeniu takiego oświadczenia w związku z kandydowaniem na funkcję publiczną, z
którym związany byt obowiązek złożenia oświadczenia

144 a. 1. Zgłoszenie listy wojewódzkiej powinno zawierać dane: nazwisko, imię
(imiona), zawód i miejsce zamieszkania każdego z kandydatów. Nazwiska
kandydatów umieszcza się na liście w kolejności ustalonej przez komitet
wyborczy.
2. Przy zgłaszaniu listy wojewódzkiej stosuje się odpowiednio przepisy art. 144
ust. 2 - 4 i ust.5 pkt. 2 i 3.
3. Wprowadzenie zmian na liście kandydatów po dokonaniu zgłoszenia listy
wojewódzkiej jest niedopuszczalne.


Art. 145. Jeżeli oświadczenie, o którym mowa w art. 144 ust. 5 pkt 3,
kandydat na posła wypełnia tylko w części A, oświadczenie takie dołącza się do
zgłoszenia listy. W wypadku gdy oświadczenie wypełnione jest również w części B
- część A jest dołączana do zgłoszenia listy wraz z adnotacją o złożeniu części
B, część B zaś jest składana przez kandydata na posła bezpośrednio Państwowej
Komisji Wyborczej.

Art. 146. 1. Wojewódzka komisja wyborcza przyjmując zgłoszenie kandydata na
posła w jednomandatowym okręgu wyborczym i zgłoszenie listy wojewódzkiej bada
czy zgłoszenie spełnia wymogi, o których mowa w art. 144 i art. 144 a, i wydaje
pisemne potwierdzenie przyjęcia zgłoszenia.2. Arkusze wykazu podpisów komisja
numeruje i opatruje każdy arkusz swoją pieczęcią.
3. Po sprawdzeniu prawdziwości danych zawartych w wykazie podpisów przyjęte
arkusze wykazu podpisów komisja przechowuje w zapieczętowanych pakietach.
Udostępnienie i rozpieczętowanie pakietów może nastąpić wyłącznie na potrzeby
postępowania przed sądami i organami prokuratury, w obecności członka okręgowej
komisji wyborczej; o terminie czynności zawiadamia się niezwłocznie osobę
zgłaszającą listę.


Art. 147. 1. Wojewódzka komisja wyborcza rejestruje kandydatów na posłów w
jednomandatowych okręgach wyborczych i listę wojewódzką sporządzając protokół
rejestracji. Po jednym egzemplarzu protokołu doręcza się komitetowi wyborczemu
oraz przesyła Państwowej Komisji Wyborczej wraz z oświadczeniami kandydatów na
posłów lub informacjami, o których mowa w art. 144 ust. 5 pkt 3.
2. Jeżeli zgłoszenie ma wady inne niż brak wymaganej liczby prawidłowo
złożonych podpisów wyborców lub nie zgłoszenie kandydatów w co najmniej połowie
jednomandatowych okręgów wyborczych w danym okręgu wojewódzkim, komisja wzywa
komitet wyborczy do usunięcia tych wad w terminie 3 dni. W wypadku nieusunięcia
wady w terminie komisja postanawia o odmowie rejestracji kandydata lub listy w
całości albo co do poszczególnych kandydatów. W razie odmowy rejestracji w
odniesieniu do niektórych kandydatów listę, z zastrzeżeniem przepisu art. 139
ust. 4, rejestruje się w zakresie nieobjętym odmową.
3. Postanowienie okręgowej komisji wyborczej o odmowie rejestracji, o
którym mowa w ust. 2, wraz z uzasadnieniem doręcza się niezwłocznie osobie
zgłaszającej listę. Od postanowienia osobie zgłaszającej listę przysługuje
prawo odwołania do Państwowej Komisji Wyborczej w terminie 3 dni od dnia
doręczenia. Od postanowienia wydanego w wyniku rozpatrzenia odwołania nie
przysługuje środek prawny.

Art. 148. 1. Jeżeli liczba prawidłowo złożonych podpisów wyborców popierających
zgłoszenie kandydata na posła w jednomandatowym okręgu wyborczym jest mniejsza
niż ustawowo wymagana, wojewódzka komisja wyborcza wzywa osobę zgłaszającą
kandydata na posła do uzupełnienia wykazu podpisów, o ile nie upłynął termin, o
którym mowa w art. 143 ust. 1. Uzupełnienie jest możliwe do upływu terminu, o
którym mowa w art. 143 ust. 1.
2. Jeżeli uzupełnienia nie dokonano w terminie, o którym mowa w art. 143 ust.
1, lub termin ten upłynął, wojewódzka komisja wyborcza postanawia o odmowie
rejestracji kandydata na posła w jednomandatowym okręgu wyborczym.
Postanowienie wraz z uzasadnieniem doręcza się niezwłocznie osobie dokonującej
zgłoszenia.
3. Jeżeli nie zarejestrowano kandydatów w co najmniej połowie jednomandatowych
okręgów wyborczych na terenie wojewódzkiego okręgu wyborczego, postanowienia
ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio do rejestracji listy wojewódzkiej.
4. Postanowienia o odmowie rejestracji listy wojewódzkiej o których mowa w ust.
2 i 3, mogą być przez osobę dokonującą zgłoszenia zaskarżone do właściwego
miejscowo sądu okręgowego w terminie 3 dni od dnia doręczenia. Sąd okręgowy
rozpatruje skargę i orzeka w sprawie skargi w terminie 3 dni, w postępowaniu
nieprocesowym, w składzie 3 sędziów. Od orzeczenia sądu nie przysługuje środek
prawny. Jeżeli sąd uzna skargę za uzasadnioną, wojewódzka komisja wyborcza
niezwłocznie rejestruje kandydata na posła w jednomandatowym okręgu wyborczym i
listę wojewódzką.

Art. 149. 1. W razie uzasadnionych wątpliwości co do prawdziwości danych
zawartych w wykazie podpisów bądź wiarygodności podpisów wojewódzka komisja
wyborcza dokonuje w terminie 3 dni sprawdzenia tych danych bądź sprawdzenia
wiarygodności podpisów, w oparciu o dostępne urzędowo dokumenty, w tym rejestry
wyborców i urzędowe rejestry mieszkańców, a w miarę potrzeby również o
wyjaśnienia wyborców. O wszczęciu postępowania wyjaśniającego zawiadamia się
niezwłocznie osobę dokonującą zgłoszenia.
2. Jeżeli w wyniku przeprowadzonego postępowania zostanie ustalone, że
zgłoszony kandydat na posła w jednomandatowym okręgu wyborczym nie uzyskał
poparcia ustawowo wymaganej liczby podpisów wyborców, wojewódzka komisja
wyborcza postanawia o odmowie rejestracji kandydata.
3. Jeżeli odmowa rejestracji kandydata, o której mowa w ust. 2 powoduje, że
komitet wyborczy nie zarejestrował wymaganej liczby kandydatów na posłów w
okręgach jednomandatowych, komisja wyborcza postanawia również o odmowie
rejestracji listy wojewódzkiej.
4. Do postanowień, o których mowa w ust. 2 i 3, stosuje się odpowiednio art.
148 ust. 4.

Art. 150. 1. Państwowa Komisja Wyborcza na podstawie protokołów rejestracji
list wojewódzkich przyznaje w drodze losowania, najpóźniej w 30 dniu przed
dniem wyborów, jednolity numer dla list tego samego komitetu wyborczego,
zarejestrowanych więcej niż w jednym województwie. O terminie losowania
zawiadamia się pełnomocników wyborczych; nieobecność pełnomocnika nie
wstrzymuje losowania.
2. W pierwszej kolejności losowane są numery dla list tych komitetów
wyborczych, które zarejestrowały swoje listy we wszystkich województwach. W
dalszej kolejności losowane są numery dla list pozostałych komitetów
wyborczych.
3. Państwowa Komisja Wyborcza zawiadamia niezwłocznie wojewódzkie komisje
wyborcze oraz pełnomocników wyborczych o wylosowanych numerach list
wojewódzkich.

Art. 151. 1. Po otrzymaniu zawiadomienia, o którym mowa w art. 150 ust. 3,
wojewódzka komisja wyborcza, uwzględniając kolejność numerów list wojewódzkich
ustaloną w trybie art. 150, najpóźniej w 25 dniu przed dniem wyborów
przeprowadza losowanie numerów dla list komitetów wyborczych, które
zarejestrowały listy wyłącznie w danym województwie. O terminie losowania
zawiadamia się osoby zgłaszające listy; nieobecność osoby zgłaszającej listę
nie wstrzymuje losowania.
2. Wojewódzka komisja wyborcza zawiadamia niezwłocznie osoby zgłaszające
listy i Państwową Komisję Wyborczą o wylosowanych numerach list wojewódzkich, o
których mowa w ust. 1.

Art. 152. 1. Wojewódzka komisja wyborcza sporządza obwieszczenia o
zarejestrowanych kandydatach na posłów w każdym jednomandatowym okręgu
wyborczym w województwie oraz obwieszczenia o zarejestrowanych listach
wojewódzkich.
2. Obwieszczenie winno zawierać informacje o zarejestrowanych kandydatach
zawarte w zgłoszeniu kandydata i listy, w tym treść oświadczenia, o którym mowa
w art. 6 ust. 1 ustawy o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa
państwa lub współpracy z nimi w latach 1944 - 1990 osób pełniących funkcje
publiczne, w części określonej w art. 11 ust. 2 tej ustawy.
3. Obwieszczenie, o którym mowa w ust. 1, przesyła się dyrektorowi właściwej
miejscowo delegatury Krajowego Biura Wyborczego, który zapewnia jego druk i
rozplakatowanie na obszarze jednomandatowego okręgu wyborczego najpóźniej w 10
dniu przed dniem wyborów. Jeden egzemplarz obwieszczenia przesyła się
niezwłocznie Państwowej Komisji Wyborczej.


Art. 153. 1. Wojewódzka komisja wyborcza skreśla z zarejestrowanej listy
wojewódzkiej i spisu kandydatów na posłów w jednomandatowym okręgu wyborczym
nazwisko kandydata na posła, który zmarł, utracił prawo wybieralności lub
złożył komisji oświadczenie na piśmie o wycofaniu zgody na kandydowanie.
2. Jeżeli skreślenie nazwiska kandydata z zarejestrowanej listy nastąpiło
wskutek śmierci kandydata i powoduje, że na liście tej pozostaje mniej
kandydatów niż liczba posłów wybieranych w wojewódzkim okręgu wyborczym,
komisja zawiadamia osobę zgłaszającą listę o możliwości zgłoszenia nowego
kandydata. Uzupełnienia listy dokonuje się najpóźniej w 15 dniu przed dniem
wyborów.
3. Jeżeli skreślenie nastąpiło z przyczyn, o których mowa w ust. 2 i
dotyczy zarejestrowanego kandydata na posła w jednomandatowym okręgu wyborczym,
wojewódzka komisja wyborcza skreśla kandydata również ze spisu kandydatów na
posłów w jednomandatowym okręgu wyborczym, a komitet wyborczy ma prawo
najpóźniej w terminie, o którym mowa w ust. 2 wskazać innego kandydata z
zarejestrowanej listy wojewódzkiej jako kandydata w tym jednomandatowym okręgu
wyborczym. Nie można wskazać kandydata, który już został zarejestrowany w innym
jednomandatowym okręgu wyborczym
4. Jeżeli wskutek skreślenia, stosownie do ust.1, zarejestrowanego
kandydata na posła w jednomandatowym okręgu wyborczym komitet wyborczy nie
będzie miał zarejestrowanych kandydatów w co najmniej połowie jednomandatowych
okręgów wyborczych danego województwa, to zarejestrowana lista wojewódzka nie
podlega unieważnieniu, jeżeli na tej liście pozostała liczba kandydatów nie
mniejsza niż liczba posłów wybieranych w wojewódzkim okręgu wyborczym.
5. Jeżeli skreślenie nazwiska kandydata z listy nastąpiło z innej przyczyny
niż śmierć kandydata lub lista nie została uzupełniona z uwzględnieniem
terminu, o którym mowa w ust. 2, a na liście pozostaje mniej kandydatów niż
liczba posłów wybieranych w wojewódzkim okręgu wyborczym, komisja unieważnia
rejestrację tej listy. Od postanowienia wydanego w tej sprawie nie przysługuje
środek prawny.
6. W razie rozwiązania komitetu wyborczego w trybie, o którym mowa w art.
106 ust. 3, wojewódzka komisja wyborcza unieważnia rejestrację listy tego
komitetu. Przepis ust. 3 zdanie drugie stosuje się odpowiednio.
7. O skreśleniu kandydata i postanowieniach, o których mowa w ust. 2-4,
wojewódzka komisja wyborcza zawiadamia niezwłocznie osobę zgłaszającą listę i
Państwową Komisję Wyborczą oraz wyborców, w formie obwieszczenia.


Art. 154. 1. Pełnomocnik wyborczy lub osoba przez niego upoważniona może
wyznaczyć po jednym mężu zaufania do każdej obwodowej komisji wyborczej na
obszarze okręgu wyborczego, w którym została zarejestrowana zgłoszona przez
niego lista okręgowa.
2. Pełnomocnik wyborczy lub osoba przez niego upoważniona wydaje mężom
zaufania zaświadczenie według wzoru określonego przez Państwową Komisję
Wyborczą.
3. Funkcję męża zaufania przy Państwowej Komisji Wyborczej i okręgowej
komisji wyborczej pełni pełnomocnik wyborczy lub osoba przez niego upoważniona.
Rozdział 18
Karty do głosowania

Art. 155. Wojewódzka komisja wyborcza po zarejestrowaniu list wojewódzkich
i kandydatów na posłów w jednomandatowych okręgach wyborczych zarządza
wydrukowanie kart do głosowania i zapewnia ich przekazanie obwodowym komisjom
wyborczym w trybie określonym przez Państwową Komisję Wyborczą.

Art. 156. 1. Karta do głosowania składa się z dwóch części.
2. W części pierwszej karty do głosowania umieszcza się w porządku
alfabetycznym kandydatów na posłów zgłoszonych w danym jednomandatowym okręgu
wyborczym. Przy nazwisku kandydata umieszcza się nazwę lub skrót nazwy komitetu
wyborczego, który zgłosił danego kandydata.
3. W części drugiej karty umieszcza się oznaczenia list zarejestrowanych w
danym województwie, zawierające numer listy oraz nazwę lub skrót nazwy komitetu
wyborczego, w kolejności wzrastającej numerów list oraz trzy nazwiska
kandydatów na posłów umieszczone na liście w pierwszej kolejności.

Art. 157. 1. Na każdej karcie do głosowania zamieszcza się zwięzłą
informację o sposobie głosowania.
2. Na karcie do głosowania drukuje się odcisk pieczęci właściwej okręgowej
komisji wyborczej i oznacza miejsce na odcisk pieczęci obwodowej komisji
wyborczej.
3. Karta do głosowania może być zadrukowana tylko po jednej stronie.
Wielkość i rodzaj czcionki powinny być jednakowe dla oznaczeń wszystkich list i
nazwisk kandydatów.
4. Wzór karty do głosowania ustala Państwowa Komisja Wyborcza.

Rozdział 19
Sposób głosowania i warunki ważności głosu
Art. 158. 1. Jeżeli po wydrukowaniu kart do głosowania wojewódzka komisja
wyborcza, stosownie do art. 153 ust. 1, skreśli nazwisko kandydata, to nazwisko
tego kandydata pozostawia się na wydrukowanych kartach do głosowania.
Informację o skreśleniu oraz o warunkach decydujących o ważności głosu oddanego
na takiej karcie podaje się do wiadomości publicznej w formie obwieszczenia i
zapewnia jego rozplakatowanie w lokalach wyborczych w dniu głosowania.
2. Przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio, jeżeli komisja unieważni rejestrację
listy okręgowej z przyczyn, o których mowa w art. 153 ust. 3 lub 4.


Art. 159. Sposób sporządzania i przekazania kart do głosowania dla obwodów
głosowania utworzonych na polskich statkach morskich oraz za granicą ustala
Państwowa Komisja Wyborcza, po porozumieniu odpowiednio z ministrem właściwym
do spraw gospodarki morskiej oraz ministrem właściwym do spraw zagranicznych.

Art. 160. 1. Wyborca głosuje tylko na jednego kandydata na posła w
jednomandatowym okręgu wyborczym i tylko na jedną listę wojewódzką stawiając
znak "x” w pierwszej części karty z lewej strony nazwiska kandydata oraz drugi
znak "x” w drugiej części karty obok nazwy lub skrótu nazwy komitetu
wyborczego, który zgłosił listę.
2. Za nieważny uznaje się głos oddany na kandydata na posła w jednomandatowym
okręgu wyborczym, jeżeli na karcie do głosowania postawiono znak "x” w kratce z
lewej strony obok nazwisk dwóch lub większej liczby kandydatów albo nie
postawiono tego znaku w kratce z lewej strony obok nazwiska żadnego kandydata.
3. Za nieważny uznaje się głos oddany na listę wojewódzką, jeżeli na karcie do
głosowania postawiono znak "x” w kratce z lewej strony obok nazw lub skrótów
nazw dwóch lub większej liczby komitetów wyborczych zgłaszających listy
wojewódzkie albo nie postawiono tego znaku w kratce z lewej strony obok nazwy
żadnego z komitetów wyborczych zgłaszających listy.
4. Nieważność głosu oddanego na kandydata na posła w jednomandatowym okręgu
wyborczym nie wpływa na ważność głosu oddanego na listę wojewódzką, jak też
nieważność głosu oddanego na listę wojewódzką nie wpływa na ważność głosu
oddanego na kandydata na posła w jednomandatowym okręgu wyborczym.

Art. 161. 1. Dopisanie na karcie do głosowania dodatkowych nazwisk, numerów i
nazw list albo poczynienie innych dopisków nie wpływa na ważność oddanego
głosu.

Rozdział 20
Ustalenie wyników głosowania i wyników wyborów w jednomandatowym okręgu
wyborczym i w okręgu wojewódzkim

Art. 162. 1. Ustalając wyniki głosowania w obwodzie, obwodowa komisja
wyborcza oblicza:
1) liczbę wyborców uprawnionych do głosowania,
2) liczbę wyborców, którym wydano karty do głosowania,
3) liczbę kart wyjętych z urny, w tym:
a) liczbę kart nieważnych, o których mowa w art. 72,
b) liczbę kart ważnych,
4) liczbę głosów nieważnych z ważnych kart do głosowania, o których mowa w art.
160 ust. 2,
5) liczbę głosów nieważnych z ważnych kart do głosowania, o których mowa w art.
160 ust. 3,
6) liczbę głosów ważnych z kart ważnych oddanych łącznie na wszystkich
kandydatów w jednomandatowym okręgu wyborczym,
7) liczbę głosów ważnych oddanych łącznie na wszystkie listy w wojewódzkim
okręgu wyborczym,
8) liczbę głosów ważnych z kart ważnych oddanych na poszczególnych kandydatów
na posłów w jednomandatowym okręgu wyborczym,
9) liczbę głosów ważnych z kart ważnych oddanych na poszczególne wojewódzkie
listy kandydatów na posłów.
10) liczbę głosów ważnie oddanych na poszczególne wojewódzkie listy kandydatów
na posłów
2. Liczby, o których mowa w ust. 1, wymienia się w protokole głosowania w
obwodzie.

Art. 163. Niezwłocznie po otrzymaniu protokołu głosowania w obwodzie
wojewódzka komisja wyborcza dokonuje sprawdzenia prawidłowości ustalenia
wyników głosowania w obwodzie. W razie stwierdzenia nieprawidłowości w
ustaleniu wyników głosowania komisja zarządza ponowne ich ustalenie przez
obwodową komisję wyborczą i powiadamia o tym Państwową Komisję Wyborczą.
Przepisy art. 70 ust. 2, art. 71, art. 72 i art. 162 stosuje się odpowiednio.

Art. 164. 1. Wojewódzka komisja wyborcza na podstawie protokołów, o których
mowa w art. 76 ust. 1 ustala wyniki wyborów w poszczególnych jednomandatowych
okręgach wyborczych w województwie i wyniki głosowania na poszczególne listy
wojewódzkie.
2. Jeżeli właściwa wojewódzka komisja wyborcza nie uzyska wyników
głosowania w obwodach głosowania za granicą albo na polskich statkach morskich
w ciągu 24 godzin od zakończenia głosowania, o którym mowa w art. 59 ust. 2,
głosowanie w tych obwodach uważa się za niebyłe. Fakt ten odnotowuje się w
protokole wyników głosowania w okręgu wyborczym, z wymienieniem obwodów
głosowania oraz ewentualnych przyczyn nieuzyskania z tych obwodów wyników
głosowania.
3. W protokole wymienia się sumy liczb, o których mowa w art. 162 ust. 1.
4. Protokół podpisują wszystkie osoby wchodzące w skład komisji obecne przy
jego sporządzaniu. Protokół opatruje się pieczęcią komisji.
5. Przy ustalaniu wyników głosowania i sporządzaniu protokołu mogą być
obecne osoby zgłaszające listę, którym przysługuje prawo wniesienia do
protokołu uwag z wymienieniem konkretnych zarzutów.
6. Przewodniczący wojewódzkiej komisji wyborczej przekazuje niezwłocznie do
Państwowej Komisji Wyborczej dane z protokołu dotyczące liczby głosów ważnych i
głosów ważnie oddanych na każdą z list wojewódzkich oraz głosów ważnie oddanych
na poszczególnych kandydatów na posłów w jednomandatowych okręgach wyborczych.
Przekazanie danych następuje w sposób ustalony przez państwową Komisję
Wyborczą, za pośrednictwem sieci telekomunikacyjnej użytku publicznego lub
elektronicznego przesyłania danych. Mężowie zaufania mają prawo uczestniczyć
przy przekazywaniu protokołu.
7. Protokół wyników głosowania w okręgu wyborczym przewodniczący okręgowej
komisji wyborczej przesyła niezwłocznie do Państwowej Komisji Wyborczej w
trybie przez nią ustalonym.
8. Wzór protokołu wyników głosowania w okręgu wyborczym określi Państwowa
Komisja Wyborcza.

Art. 165. 1. Państwowa Komisja Wyborcza na podstawie danych, o których
mowa w art. 164 ust. 6 ustala wstępnie listę głosów ważnych oraz głosów ważnie
oddanych na listy wojewódzkie poszczególnych komitetów wyborczych w skali kraju
i listy, które spełniają warunki do uczestnictwa w podziale mandatów w
województwach. Informację o tym podaje się do wiadomości publicznej.
2. Po otrzymaniu protokołu wyników głosowania w wojewódzkich okręgach
wyborczych Państwowa Komisja Wyborcza ustala zbiorcze wyniki głosowania na
listy wojewódzkie w skali kraju i stwierdza, które listy spełniają warunki
uprawniające do uczestnictwa w podziale mandatów w jednomandatowych okręgach
wyborczych i okręgach wojewódzkich oraz zawiadamia o tym wojewódzkie komisje
wyborcze. Informację o tym podaje się do wiadomości publicznej.

Art. 166. 1. Po otrzymaniu zawiadomienia, o którym mowa w art. 165 ust. 2
wojewódzka komisja ustala liczbę mandatów przypadających komitetom wyborczym
uprawnionym do podziału mandatów w okręgu wojewódzkim i jednomandatowych
okręgach wyborczych na terenie okręgu wojewódzkiego w sposób następujący:
1) liczbę głosów ważnie oddanych na każdą z list wojewódzkich zgłoszonych
przez uprawnione komitety wyborcze dzieli się przez 1, 3, 5, 7 i dalsze kolejne
liczby aż do chwili, gdy z otrzymanych w ten sposób ilorazów da się uszeregować
tyle kolejno największych liczb ile wynosi liczba mandatów do podziału między
te komitety,
2) każdemu komitetowi przyznaje się tyle mandatów, ile spośród ustalonego w
powyższy sposób szeregu ilorazów przypada mu liczb kolejno największych.

Art. 167. 1. Po ustaleniu liczby mandatów przypadających uprawnionym
komitetom wyborczym, wojewódzka komisja wyborcza dokonuje podziału mandatów
między kandydatów z jednomandatowych okręgów wyborczych i kandydatów z list
wojewódzkich w sposób następujący:
1) z zastrzeżeniem pkt. 2 mandaty otrzymują kandydaci na posłów w
jednomandatowych okręgach wyborczych, którzy uzyskali w swoich okręgach
największą liczbę ważnie oddanych głosów;
2) jeżeli liczba kandydatów danego komitetu wyborczego, którzy uzyskali w
swoich okręgach największą liczbę głosów jest większa od liczby mandatów
przypadających temu komitetowi w okręgu wojewódzkim, wojewódzka komisja
wyborcza przydzielając mandaty pomija kolejno tych kandydatów, którzy otrzymali
najmniejszy odsetek głosów w swoim jednomandatowym okręgu wyborczym. W
przypadku uzyskania równych odsetek głosów przez dwóch lub więcej kandydatów,
mandat przydziela się temu kandydatowi, w którego jednomandatowym okręgu
wyborczym oddano więcej ważnych głosów na wszystkich kandydatów, a jeżeli i w
ten sposób nie można dokonać przydziału mandatu, decyduje losowanie
przeprowadzone przez przewodniczącego wojewódzkiej komisji wyborczej;
3) jeżeli liczba kandydatów danego komitetu wyborczego, którzy uzyskali w
swoich okręgach największą liczbę głosów jest mniejsza niż liczba mandatów
przypadająca temu komitetowi w okręgu wojewódzkim pozostałe mandaty otrzymują
kandydaci z listy wojewódzkiej w kolejności umieszczenia na liście. W takim
podziale mandatów z listy wojewódzkiej nie biorą udziału kandydaci, którzy
uzyskali mandat w jednomandatowym okręgu wyborczym.

Art. 168. 1. Po ustaleniu wyników wyborów w okręgu wojewódzkim wojewódzka
komisja wyborcza sporządza w dwóch egzemplarzach protokół wyborów posłów w
okręgu wojewódzkim.
2. W protokole wymienia się liczbę posłów wybieranych w jednomandatowych
okręgach wyborczych, wykaz zarejestrowanych list wojewódzkich oraz wykaz
komitetów uczestniczących w podziale mandatów w województwie a także
następujące dane:
1) liczbę wyborców uprawnionych do głosowania,
2) liczbę wyborców, którym wydano karty do głosowania,
3) liczbę kart wyjętych z urny, w tym:
a) liczbę kart nieważnych,
b) liczbę kart ważnych
4) liczbę nieważnych pierwszych głosów,
5) liczbę nieważnych drugich głosów,
6) liczbę głosów ważnych oddanych na kandydatów w poszczególnych
jednomandatowych okręgach wyborczych,
7) liczbę głosów ważnych oddanych na poszczególne listy wojewódzkie,
8) liczbę mandatów przypadających w województwie poszczególnym komitetom
wyborczym,
9) nazwiska i imiona wybranych posłów w jednomandatowych okręgach wyborczych,
10) nazwiska i imiona wybranych posłów z list wojewódzkich.
3. Protokół podpisują wszystkie osoby wchodzące w skład komisji obecne przy
jego sporządzaniu. Protokół opatruje się pieczęcią komisji.
4. Przy ustalaniu wyników wyborów i sporządzaniu protokołu mogą być obecne
osoby zgłaszające listę, którym przysługuje prawo wniesienia do protokołu
uwag z wymienieniem konkretnych zarzutów. Adnotację o wniesieniu uwag
zamieszcza się w protokole.
5. Wzór protokołów wyborów posłów w okręgu wojewódzkim oraz w jednomandatowym
okręgu wyborczym określi Państwowa Komisja Wyborcza.


Art. 169. Wojewódzka komisja wyborcza niezwłocznie podaje do wiadomości
publicznej wyniki głosowania i wyniki wyborów w okręgu wyborczym, z
uwzględnieniem danych, o których mowa w art. 168 ust. 2.

Art. 170. 1. Przewodniczący wojewódzkiej komisji wyborczej za pośrednictwem
sieci telekomunikacyjnej użytku publicznego lub elektronicznego przesyłania
danych przekazuje do Państwowej Komisji Wyborczej, w trybie przez nią
ustalonym, dane z protokołu wyborów posłów w okręgu wyborczym.
2. Protokół, o którym mowa w art. 168 ust. 1, przewodniczący komisji
przesyła niezwłocznie w zapieczętowanej kopercie do Państwowej Komisji
Wyborczej w trybie przez nią ustalonym. Pozostałe dokumenty z wyborów
przechowuje dyrektor delegatury Krajowego Biura Wyborczego właściwej dla
siedziby komisji.

Art. 171. 1. Po otrzymaniu protokołów, o których mowa w art. 168 ust. 1,
Państwowa Komisja Wyborcza dokonuje sprawdzenia prawidłowości ustalenia wyników
wyborów posłów w okręgach wyborczych.
2. W razie stwierdzenia nieprawidłowości w ustaleniu wyników wyborów
Państwowa Komisja Wyborcza zarządza ponowne ustalenie tych wyników. Przepisy
art. 166-170 stosuje się odpowiednio.

Art. 172. Państwowa Komisja Wyborcza podaje do wiadomości publicznej
zbiorcze wyniki głosowania, o których mowa w art. 168 ust. 2, ustalone przez
okręgową komisję wyborczą.

17) W art. 179 ust. 1 i 2 otrzymują brzmienie:
"art. 179. 1. W razie wygaśnięcia mandatu posła Marszałek Sejmu zawiadamia,
na podstawie informacji Państwowej Komisji Wyborczej, kandydata z tej samej
listy wojewódzkiej zajmującego najwyższą pozycję na tej liście o
przysługującym mu pierwszeństwie do mandatu.
2. Kandydat, o którym mowa w ust. 1, może zrzec się pierwszeństwa do
obsadzenia mandatu na rzecz kandydata z tej samej listy wojewódzkiej
umieszczonego na liście w następnej kolejności.”;
18) W art. 193 uchyla się ust. 2;
19) Art. 199 otrzymuje brzmienie:
"art. 199. Wojewódzka komisja wyborcza po zarejestrowaniu kandydatów na
senatorów zarządza wydrukowanie kart do głosowania dla każdego senatorskiego
okręgu wyborczego utworzonego na terenie województwa i zapewnia ich
przekazanie obwodowym komisjom wyborczym w trybie określonym przez Państwową
Komisję Wyborczą.” ;
20) Art. 200 otrzymuje brzmienie:
"art. 200. Na karcie do głosowania umieszcza się w porządku alfabetycznym
nazwiska i imiona zarejestrowanych kandydatów w danym senatorskim okręgu
wyborczym.”
21) Art. 205 ust. 1 otrzymuje brzmienie:
"1. Wojewódzka komisja wyborcza na podstawie protokołów, o których mowa w
art. 204, ustala wyniki głosowania i wyniki wyborów w senatorskich okręgach
wyborczych utworzonych na terenie województwa oraz sporządza w dwóch
egzemplarzach protokół wyników głosowania i wyników wyborów senatorów w
senatorskim okręgu wyborczym.”;


Art. 2
Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.




UZASADNIENIE

Ordynacja wyborcza do Sejmu ma podstawowe znaczenie dla sposobu, w jaki
kształtuje się życie polityczne kraju. Przeciwdziałanie takim negatywnym
zjawiskom, jak: niestabilność rządów, partykularyzm przedstawicieli elit
politycznych czy korupcja, wymaga zmiany systemu wyborczego, który obecnie w
mniejszym lub większym stopniu wzmacnia te zjawiska. W Polsce toczy się
dyskusja na kształtem systemu wyborczego, wysuwane są daleko idące, radykalne
postulaty wprowadzenia wyborów większościowych w okręgach jednomandatowych.
Pewna część kręgów opiniotwórczych widzi w tym rozwiązaniu radykalne,
jednoczynnikowe lekarstwo na patologie życia publicznego w Rzeczpospolitej.
Niezależnie od tego na ile uzasadnione i racjonalne są niektóre ze zgłaszanych
konkretnych propozycji nie ulegają wątpliwości przynajmniej trzy kwestie:
1. Prawnie określony system wyborczy jest istotnym czynnikiem
współokreślającym kształt życia politycznego, a mechanizmy życia politycznego w
Polsce słusznie są przedmiotem surowej krytyki. Podejmując działania na rzecz
naprawy sytuacji nie sposób pominąć sfery prawa wyborczego.
2. Obowiązujący w Polsce system wyborczy ma istotne wady i można to wykazać,
wymaga zatem zmiany.
3. Siły polityczne i Sejm jako władza ustawodawcza nie mogą pomijać
milczeniem istotnych kwestii podejmowanych w debacie publicznej. Powinny się do
nich co najmniej ustosunkować, zwłaszcza wtedy kiedy podnoszone są wątpliwości
i krytyki dotyczące sposobu powoływania samego Sejmu.
Ordynacja proporcjonalna z okręgami wielomandatowymi, obowiązująca dziś w
Polsce, wywołuje szereg negatywnych zjawisk na wszystkich szczeblach życia
politycznego kraju. Ordynacja proporcjonalna prowadzi do słabości i
niestabilności rządów koalicyjnych. Ordynacja taka daje środowiskom
politycznym, otrzymującym nawet mniej niż 10% głosów, możliwość występowania
jako samodzielny, kluczowy podmiot polityczny. Siła najmniejszego koniecznego
uczestnika koalicji, wynikająca z roli "języczka u wagi”, jest możliwa do
wykorzystania w momencie jej zawierania oraz w sytuacjach kryzysowych. Dlatego
też spokojne, stabilne rządy nie są w interesie takiego partnera. Negatywne
efekty tego stanu rzeczy są potęgowane przez to, że ugrupowania zawiązujące
koalicję pozostają swoimi zasadniczymi konkurentami w nadchodzących wyborach. W
wyniku nałożenia się obu tych zjawisk, rządy koalicyjne są w warunkach takiej
ordynacji poddane nieustającym napięciom, co obniża ich skuteczność.
Ordynacja proporcjonalna z okręgami wielomandatowymi, dająca wyborcy prawo
określania preferencji co do osób na liście, jest połączeniem wyborów z
prawyborami w obrębie partii. Prowadzi to do nałożenia się rywalizacji pomiędzy
partiami i rywalizacji wewnętrznej - frakcyjnej, terytorialnej, środowiskowej i
personalnej. Jednoczesna z wyborami rywalizacja frakcyjna prowadzi do napięć w
obrębie partii i jest barierą w ich integracji.
Rywalizacja terytorialna, środowiskowa i personalna jest barierą w skutecznym
docieraniu kandydatów do wyborców w trakcie kampanii wyborczych. Zdecydowana
większość kandydatów nie jest zainteresowana koordynowaniem działań.
Nieracjonalność wykorzystania sił i środków wynika także z faktu, że startująca
z jednej listy grupa kandydatów próbuje dotrzeć ze swoim przekazem do znacznego
obszaru (kilkaset tysięcy mieszkańców) z jednej strony dublując swe działania,
z drugiej - pozostawiając znaczące części wyborców poza swoim obszarem
aktywnego zainteresowania. Jednocześnie, z punktu widzenia indywidualnych
kandydatów większym zagrożeniem od kandydatów innych partii są pozostali
kandydaci z własnego ugrupowania.
Dodatkowo, obecna ordynacja nie daje możliwości rzeczywistego dopasowania
podziału na okręgi wyborcze do podziału administracyjnego kraju. Podział
administracyjny jest podstawą codziennego życia politycznego, formującego się w
oparciu o rady powiatów i sejmiki województw. Tymczasem ordynacja
proporcjonalna z okręgami wielomandatowymi wymusza podział większości
województw na okręgi obejmujące po około 10 powiatów. To utrudnia integrację
województw i nie sprzyja ewentualnej integracji najmniejszych powiatów.
Wady te uzasadniają potrzebę zmiany prawa określającego system wyborczy.
Istotne dla rozważenia jaka miałaby to być zmiana jest określenie jej realności
( tak konstytucyjnej jak i politycznej) głębokości i radykalizmu. Obecne ramy
konstytucyjne przesądzają o tym, że wybory do Sejmu musza mieć charakter
proporcjonalny. Stąd postulat uchwalenia ordynacji większościowej w okręgach
jednomandatowych wymaga zmiany Konstytucji ze wszystkimi politycznymi i
czasowymi ograniczeniami jakie to za sobą pociąga. Zdaniem wnioskodawców
Rzeczpospolitej z wielu względów potrzebna jest nowa Konstytucja. Uważają oni
zarazem, że reforma systemu wyborczego potrzebna jest już dziś.

Proponowane w tym dokumencie rozwiązanie opiera się na wprowadzeniu przez
Sejm obecnej kadencji zasadniczej zmiany ordynacji wyborczej - wprowadzenia
spersonalizowanego systemu proporcjonalnego.
Przedkładana propozycja stanowi pewna, konieczną ze względu na odmienne ramy
konstytucyjne modyfikację rozwiązań od dawna funkcjonujących w Niemczech. W
ordynacji wyborczej nazywanej spersonalizowanym systemem proporcjonalnym,
będącej dziś podstawą systemu politycznego Niemiec, każdy wyborca dysponuje
dwoma głosami. Jeden z nich oddaje na kandydata w jednomandatowym okręgu
wyborczym. Drugi głos jest wyborem spomiędzy ugrupowań, zgłaszających swe listy
na poziomie landu. Oddając drugi głos wyborca nie wskazuje z listy danego
ugrupowania wybranej osoby.
Liczba okręgów jednomandatowych równa jest połowie miejsc w parlamencie.
Mandaty w okręgach jednomandatowych zdobywane są zwykłą większością głosów.
Pozostałe mandaty dzielone są pomiędzy wszystkie ugrupowania, które
przekroczyły próg 5% w skali kraju. Kluczowe znaczenie ma przy tym fakt, że
mandaty zdobyte w okręgach jednomandatowych wliczane są do liczby mandatów
przypadających danemu ugrupowaniu na podstawie wyliczeń procentu zdobytych
głosów. Mandaty z list partyjnych przydzielane są według kolejności na liście.
Warto podkreślić, że taka ordynacja przyczyniła się do stabilizacji ustroju
demokratycznego w Niemczech: kraju, który po II wojnie światowej budował
demokracje od podstaw po kilkunastu latach wybranego z własnej woli ustroju
totalitarnego i wcześniejszych, niedobrych doświadczeniach z niestabilnym
ustrojem republikańsko demokratycznym.(tzw. syndrom Weimarski). W ciągu wielu
lat przed dojściem Hitlera do władzy powołanie jakiejkolwiek koalicji bez
udziału dwóch partii totalitarnych: nazistów i komunistów, było praktycznie
niemożliwe ze względu na dystanse i wrogości miedzy pozostałymi partiami.
Wewnętrzna blokada w Reichstagu stała się jednym z najistotniejszych czynników
umożliwiających zwycięstwo nazistów. Przyjęta po II wojnie światowej ordynacja
wyborcza skutecznie oddziaływała i oddziałuje na scenę polityczna i mechanizmy
polityczne racjonalizując je i stabilizując. System wyborczy i system
polityczny powiązane z ta ordynacją dowiodły swojej siły w latach
dziewięćdziesiątych umożliwiając relatywnie bezkonfliktowa absorpcję wyborców i
sił politycznych w byłej NRD do niemieckiego systemu politycznego. Nie jest to
fakt bez znaczenia dla rozważań nad zmianami polskiego prawa wyborczego, gdyż
nie bezpodstawne są przewidywania, że w Sejmie wyłonionym w kolejnych wyborach
może powstać wewnętrznie zablokowany układ sił politycznych o słabej zdolności
do powołania stabilnego rządu.
Podstawowa modyfikacja w przedkładanym projekcie, w porównaniu z ordynacja
niemiecką bierze się z odmiennych uwarunkowań konstytucyjnych. Konstytucja
Niemiec nie określa sztywnej liczby deputowanych do Bundestasgu, ale jedynie
kierunkową. Umożliwia to wprowadzenie instytucji tzw. mandatów nadwyżkowych. W
polskich warunkach przy określeniu sztywnej liczby posłów na Sejm nie jest to
możliwe. Dlatego wnioskodawcy proponują, by w przypadku, gdy liczba mandatów
uzyskanych w okręgach jednomandatowych przez dane ugrupowanie okazała się
większa ( na terenie województwa) niż liczba mandatów przypadająca danemu
komitetowi na zasadzie proporcjonalności, mandatów nie obejmowali ci kandydaci,
którzy w swoich okręgach uzyskali najniższy odsetek głosów, choć wygrali
rywalizację wyborczą. Stąd propozycja, by z okręgów jednomandatowych wywodziła
się nie więcej niż połowa posłów na Sejm Natomiast jeśli liczba mandatów
uzyskanych w okręgach jednomandatowych jest mniejsza niż przypadająca danemu
komitetowi zgodnie z zasadą proporcjonalności, to mandaty do ustalonej w wyniku
wyborów liczby obejmują kandydaci z listy wojewódzkiej w porządku umieszczenia
na niej
W polskich warunkach okręgiem, w którym zgłaszane byłby listy partyjne, byłoby
województwo. Okręg jednomandatowy liczyłby średnio około 168 tys. mieszkańców.
W znaczącej części przypadków byłby powiat ziemski, miasto na prawach powiatu,
jego część lub miasto takie wraz z otaczającym je powiatem ziemskim. W tym
miejscu trzeba zaznaczyć, że załącznik nr 1 zawierający jednomandatowe okręgi
wyborcze nie został przez wnioskodawców skonstruowany do końca. W przypadku 10
dużych miast wnioskodawcy - grupa posłów KP Prawo i Sprawiedliwość - ani nie
dysponowali, ani nie byli w stanie dotrzeć do danych, które umożliwiłyby taki
ich podział, który odpowiadałby kryteriom zawartym w projekcie ustawy. Ten brak
będzie można uzupełnić w trakcie prac nad projektem, miedzy pierwszym a drugim
czytaniem, dysponując wsparciem Kancelarii Sejmu i wykorzystując współprace
Ministerstwa Administracji i Spraw Wewnętrznych.
Spersonalizowany system proporcjonalny nie zmienia bezpośrednio logiki
powstawania układu sił w Sejmie, w szczególności podziału mandatów. Zmienia ona
jednak podstawowe mechanizmy życia politycznego.
Z punktu widzenia ustalania liczby mandatów, zdobywanych przez poszczególne
partie w zależności od liczby otrzymanych głosów, decydujące znaczenie w
spersonalizowanym systemie proporcjonalnym ma głos oddawany na partie. Głosy w
okręgu jednomandatowym mają bezpośrednie znaczenie tylko przy ustalaniu, skąd
konkretnie pochodzić będą posłowie danego ugrupowania. Jednak rywalizacja w
takich okręgach ma podstawowe znaczenie dla zachowania się wyborców. Dlatego
fakt jej przeprowadzania, jak również ostateczny wynik, ma bardzo duży wpływ
pośredni na układ sił w parlamencie.
Z punktu widzenia podziału mandatów na podstawie głosu na listy partyjne,
ordynacja ta wprowadza bardzo duże okręgi wyborcze. W polskich warunkach byłoby
to od 10 do 52 mandatów. Z takiego punktu widzenia jest więc korzystna dla
mniejszych ugrupowań. Jednakże fakt przeprowadzanie wyborów w okręgach
jednomandatowych, wzmacnia ugrupowania większe, mających szansę zwycięstwa w
takich okręgach. To ułatwia wyborcy określenie swego zasadniczego poparcia bądź
sprzeciwu dla sił rządzących w kończącej się kadencji.
Rywalizacja pomiędzy partiami rządzącej koalicji jest łagodzona przez fakt
posiadania przez wyborcę dwóch głosów. Może on podzielić swe poparcie pomiędzy
popierające rząd ugrupowania. W podziale takim głos w okręgu jednomandatowym
przypada najczęściej ugrupowaniu większemu, które ma szansę wygrać wybory w
takim okręgu. Głos na listę partyjną jest natomiast zyskiem mniejszego
ugrupowania. Efektem takiego głosowania jest ograniczenie konfliktów w
koalicji. Ordynacja ta ma wpływ na liczbę mandatów uzyskiwaną ostatecznie przez
poszczególne ugrupowania nie sprowadzający się tylko do sposobu ich obliczania,
ale do ilości otrzymanych głosów. Jednocześnie aktywność mniejszego partnera
takiej koalicji nie koncentruje się na podważaniu wiarygodności większego, ale
może znaleźć swoje ujście w poszerzaniu jej bazy społecznej o nowe środowiska.
Spersonalizowany system proporcjonalny nie pozostawia żadnego pola do
rywalizacji wewnątrzpartyjnej w trakcie kampanii wyborczej. Fakt przynależności
do takiej lub innej frakcji, środowiska wewnątrz partii nie jest zatem z punktu
widzenia kandydata czynnikiem zwiększającym jego szanse wyborcze, jak to ma
miejsce w ordynacji dotychczasowej. Wręcz przeciwnie - w interesie kandydatów w
okręgach jednomandatowych leży to, by podkreślać swoją otwartość na cały
elektorat. Polem rywalizacji pomiędzy frakcjami jest tylko i wyłącznie wybór
kandydatów.
Okręgi jednomandatowe eliminują z kampanii wyborczej rywalizację terytorialną.
W przypadku, gdy okręg wyborczy obejmuje więcej niż jeden powiat, rywalizacja
taka rozstrzygana jest przy ustalaniu kandydatury w okręgu. Jednak w interesie
żadnego kandydata nie leży przedstawianie siebie jako reprezentanta wyłącznie
części okręgu. Jego sukces w samych wyborach zależy bowiem od poparcia
elektoratu w całym okręgu. Ewentualnie powstałe tu napięcia mogą być także
łagodzone przy układaniu list wojewódzkich.
Jednocześnie ordynacja ta sprawia, że kandydaci z tej samej partii, ale
zamieszkali poza okręgiem jednomandatowym, nie są z punktu widzenia kandydata z
takiego okręgu konkurencją, jak to ma miejsce obecnie. Wręcz przeciwnie - są
oni ważnymi sojusznikami. Podobną rolę mogą odgrywać umieszczeni na listach
wojewódzkich reprezentanci rozproszonych środowisk - lekarze, nauczyciele czy
ludzie młodzi. Obecnie barierą w takiej specjalizacji jest fakt zabiegania
przez nich o te same głosy, które mogłyby paść na kandydata lokalnego. W
proponowanej ordynacji ich sukces jst wspólny.
Wyraźne rozgraniczenie dwóch rodzajów kandydatów - tych w okręgu
jednomandatowym i tych z list partyjnych - jest ważne z epunktu widzenia napięć
pomiędzy strukturami lokalnymi partii a jej władzami wyższego rzędu.
Proponowany projekt zmienia tez relacje polityczne w łańcuchu: kierownictwo
partii - kandydaci - wyborcy. Wprawdzie dystrybucja mandatów pozostaje
proporcjonalne, ale wydaje się oczywiste, że czynnik personalny w
jednomandatowych okręgach wyborczych będzie w kampanii wyborczej i wcześniej -
przy selekcji kandydatów - odgrywał decydującą rolę. Przemawia za tym
świadomość, że zachowania wyborcze polskiego wyborcy są nakierowane w większym
stopniu na osoby niż organizacje. Partiom, wszystkim komitetom wyborczym będzie
zatem zależało na tym, by z kandydatów w okręgach jednomandatowych uczynić
swego rodzaju "wizytówkę” polityczną. Zwiększy to wpływ opinii publicznej, a
zwłaszcza lokalnej opinii publicznej na dobór kandydatów.
Ordynacja ta jest prostsza także z punktu widzenia głosującego. Otrzymuje on
pojedynczą kartę do głosowania. Na jednej jej połowie znajduje się lista
kandydatów w okręgu jednomandatowym. Na drugiej umieszczona jest lista
startujących ugrupowań, przy czym przy każdej nazwie podanych jest trzech
kandydatów z początku listy - wyłącznie w celach informacyjnych.
Komplikacji ulega jedynie proces obliczania wyników przez okręgowe komisje
wyborcze, co jednak nie ma większego znaczenia dla życia politycznego kraju.
Materia ustawy nie jest objęta prawem Unii Europejskiej.
Wejście w życie ustawy nie pociągnie za sobą konsekwencji dla budżetu państwa.


Załącznik

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 1 - część województwa dolnośląskiego, obejmuje
obszary powiatów:
zgorzelecki, lubański

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 2 - część województwa dolnośląskiego, obejmuje
obszary powiatów:
bolesławiecki, lwówecki

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 3 - część województwa dolnośląskiego, obejmuje
obszary powiatów:
jeleniogórski
oraz miasta na prawach powiatu:
Jelenia Góra

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 4 - część województwa dolnośląskiego, obejmuje
obszary powiatów:
jaworski, złotoryjski, kamiennogórski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 5 - część województwa dolnośląskiego, obejmuje
obszary powiatów:
legnicki
oraz miasta na prawach powiatu:
Legnica

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 6 - część województwa dolnośląskiego, obejmuje
obszary powiatów:
polkowicki, głogowski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 7 - część województwa dolnośląskiego, obejmuje
obszary powiatów:
lubiński, wołowski, górowski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 8 - część województwa dolnośląskiego, obejmuje
obszary powiatów:
wałbrzyski,
oraz miasta na prawach powiatu:
Wałbrzych

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 9 - część województwa dolnośląskiego, obejmuje
obszary powiatów:
świdnicki

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 10 - część województwa dolnośląskiego,
obejmuje obszary powiatów:
kłodzki

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 11 - część województwa dolnośląskiego,
obejmuje obszary powiatów:
ząbkowicki, dzierżoniowski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 12 - część województwa dolnośląskiego,
obejmuje część obszaru miasta na prawach powiatu:
Wrocław

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 13 - część województwa dolnośląskiego,
obejmuje część obszaru miasta na prawach powiatu:
Wrocław

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 14 - część województwa dolnośląskiego,
obejmuje część obszaru miasta na prawach powiatu:
Wrocław

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 15 - część województwa dolnośląskiego,
obejmuje część obszaru miasta na prawach powiatu:
Wrocław

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 16 - część województwa dolnośląskiego,
obejmuje obszary powiatów:
strzeliński, wrocławski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 17 - część województwa dolnośląskiego,
obejmuje obszary powiatów:
oławski, oleśnicki

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 18 - część województwa dolnośląskiego,
obejmuje obszary powiatów:
trzebnicki, średzki, milicki

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 19 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje obszary powiatów:
mogileński, żniński, nakielski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 20 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje obszary powiatów:
Inowrocławski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 21 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje część obszaru miasta na prawach powiatu:
Bydgoszcz

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 22 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje część obszaru miasta na prawach powiatu:
Bydgoszcz

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 23 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje obszary powiatów:
bydgoski, sępoleński

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 24 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje obszary powiatów:
tucholski, świecki

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 25 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje obszary powiatów:
grudziądzki
oraz miasta na prawach powiatu:
Grudziądz

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 26 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje obszary powiatów:
brodnicki, golubsko - dobrzyński, wąbrzeski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 27 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje obszary powiatów:
Toruński, chełmiński

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 28 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje obszar miasta na prawach powiatu:
Toruń

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 29 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje obszary powiatów:
aleksandrowski, lipnowski, rypiński

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 30 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje obszary powiatów:
włocławski, radziejowski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 31 - część województwa kujawsko - pomorskiego,
obejmuje obszar miasta na prawach powiatu:
Włocławek

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 32 - część województwa lubelskiego, obejmuje
część obszaru miasta na prawach powiatu:
Lublin

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 33 - część województwa lubelskiego, obejmuje
część obszaru miasta na prawach powiatu:
Lublin

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 34 - część województwa lubelskiego, obejmuje
obszar powiatów:
lubelski, łęczyński

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 35 - część województwa lubelskiego, obejmuje
obszar powiatów:
opolski, kraśnicki

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 36 - część województwa lubelskiego, obejmuje
obszar powiatów:
puławski, rycki

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 37 - część województwa lubelskiego, obejmuje
obszar powiatów:
łukowski, lubartowski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 38 - część województwa lubelskiego, obejmuje
obszar powiatów:
bialski
oraz miasta na prawach powiatu:
Biała Podlaska

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 39 - część województwa lubelskiego, obejmuje
obszar powiatów:
parczewski, włodawski, radzyński

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 40 - część województwa lubelskiego, obejmuje
obszar powiatów:
zamojski
oraz miasta na prawach powiatu:
Zamość

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 41 - część województwa lubelskiego, obejmuje
obszar powiatów:
janowski, biłgorajski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 42 - część województwa lubelskiego, obejmuje
obszar powiatów:
hrubieszowski, tomaszowski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 43 - część województwa lubelskiego, obejmuje
obszar powiatów:
chełmski
oraz miasta na prawach powiatu:
Chełm

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 44 - część województwa lubelskiego, obejmuje
obszar powiatów:
świdnicki, krasnostawski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 45 - część województwa lubuskiego, obejmuje
obszar powiatów:
gorzowski
oraz miasta na prawach powiatu:
Gorzów Wielkopolski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 46 - część województwa lubuskiego, obejmuje
obszar powiatów:
sulęciński, międzyrzecki, strzelecko - drezdenecki

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 47 - część województwa lubuskiego, obejmuje
obszar powiatów:
słubicki, świebodziński, krośnieński,

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 48 - część województwa lubuskiego, obejmuje
obszar powiatów:
zielonogórski
oraz miasta na prawach powiatu:
Zielona Góra

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 49 - część województwa lubuskiego, obejmuje
obszar powiatów:
nowosolski, wschowski

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 50 - część województwa lubuskiego, obejmuje
obszar powiatów:
żarski, żagański

Jednomandatowy Okręg Wyborczy nr 51 - część województwa łódzkiego, obejmuje
część obszaru miasta na prawach powiatu:
Ł[Więcej]

Tagi: ponownych ustalenia wyników rywalizacja taka obejmuje obszar